Giai thoại Joseon Wangjo Sillok, bí mật tên gọi và miếu hiệu vua Joseon

Di sản văn hóa vĩ đại ghi chép tỉ mỉ từng hơi thở mỗi ngày của triều đại Joseon suốt 500 năm qua 25 đời vua trong 472 năm – thời gian kỷ lục dài nhất thế giới đối với bộ sử của một vương triều duy nhất – chính là Joseon Wangjo Sillok (Thực lục triều Joseon).

Thực lục bảo vệ tính khách quan minh bạch bằng cách ngăn chặn tuyệt đối sự can thiệp của vương quyền, thậm chí chính nhà vua cũng không được tự ý xem. Di sản này mang trong mình lịch sử bảo tồn vĩ đại, sống sót kỳ diệu khi bộ Thực lục tại kho lưu trữ Jeonju Saguk (thành phố Jeonju, tỉnh Jeollabuk-do) được sơ tán vào hang núi sâu trong lúc chiến tranh Nhâm Thìn Vệ Quốc Chiến thiêu rụi cả đất nước.

Như câu nói "biết bao nhiêu, thấy bấy nhiêu", nếu tìm hiểu trước những giai thoại lịch sử hấp dẫn này của hoàng gia Joseon rồi mới ghé thăm các di tích, bạn không chỉ đơn thuần ngắm nhìn các công trình cổ xưa mà còn hiểu sâu sắc về hơi thở nhân vật cùng các sự kiện gắn liền, giúp chuyến đi trở nên phong phú và thú vị hơn rất nhiều. Cẩm nang này giới thiệu giá trị văn hóa độc nhất vô nhị của bộ Thực lục được bảo vệ qua khói lửa chiến tranh, đồng thời kết nối câu chuyện với các điểm tham quan tiêu biểu trên toàn quốc có liên hệ sâu sắc với các vị vua vĩ đại của Joseon.

Kho lưu trữ tích hợp tiếng Hàn/tiếng Anh của Joseon Wangjo Sillok

Quá trình biên soạn Joseon Wangjo Sillok và giai thoại Secho (洗草)Giới thiệu quy trình tinh xảo để hoàn thành Joseon Wangjo Sillok và câu chuyện đá Chail-am tại Seogeumjeong - nơi rửa giấy bằng nước để tái chế nhằm giữ bí mật cho các quan sử thần.

Joseon Wangjo Sillok được tạo ra qua một quy trình khắt khe và nghiêm ngặt, sau khi bộ sử hoàn thành, một nghi lễ kết thúc rất độc đáo đã được diễn ra nhằm bảo vệ bí mật quốc gia.

1. Thực lục được tạo ra như thế nào?:

Thu thập sổ tay phỏng vấn bí mật: Khi nhà vua qua đời, cơ quan biên soạn lịch sử tạm thời gọi là 'Sillokcheong' (Thực Lục Sảnh) được thành lập. Công việc bắt đầu bằng việc thu thập Sachot (Sử thảo) - sổ tay ghi chép bí mật bên cạnh vua của các sử thần, Seungjeongwon Ilgi - nhật ký của Văn phòng Thư ký Hoàng gia, cùng ghi chép từ các cơ quan chính quyền.
3 bước gọt giũa tỉ mỉ:
- Bước 1 (Chocho): Tập hợp tài liệu lịch sử đồ sộ đã thu thập theo thứ tự thời gian để tạo bản thảo đầu tiên.
- Bước 2 (Jungcho): Đọc kỹ bản thảo đầu tiên, xóa bỏ tin đồn nhảm hay nội dung trùng lặp, đính chính sự thật sai lệch để tạo bản thảo thứ hai.
- Bước 3 (Jeongcho): Sửa kỹ lỗi chính tả, gọt giũa câu văn để hoàn thành bản thảo cuối cùng ngay trước khi in.
Cất giấu phân tán trên toàn quốc: Sau khi in đẹp đẽ bằng bản in chữ kim loại hoặc gỗ, Thực lục được chia ra cất giữ cẩn thận tại 4-5 kho lưu trữ (Sago) nằm sâu trong núi trên toàn quốc nhằm tránh bị tiêu hủy hoàn toàn do chiến tranh hay hỏa hoạn.
Thực lục sửa đổi đính chính sai lệch và tính khách quan của ghi chép: Khi thời gian trôi qua, chính quyền thay đổi hoặc xung đột phe phái sâu sắc hơn, nếu cho rằng Thực lục cũ viết theo góc nhìn của bên thắng cuộc bị bóp méo, người ta sẽ biên soạn 'Sujeong Sillok' (Thực lục sửa đổi). Điều ngạc nhiên nhất là họ không hủy bỏ Thực lục cũ mà bảo tồn cả hai bản. Điều này cho phép thế hệ sau so sánh cả hai phiên bản để nắm bắt lịch sử thời đó một cách đa chiều và khách quan hơn, thể hiện sự minh bạch sâu sắc trong văn hóa ghi chép của Joseon mà hiếm nơi nào trên thế giới có được.

2. Rửa bằng nước để giữ bí mật, Secho (洗草):

Ngăn chặn triệt để rò rỉ thông tin: Khi Thực lục hoàn thành, việc đầu tiên là phải tiêu hủy toàn bộ sổ tay cá nhân (Sacho) của các sử thần đã dùng làm tài liệu. Bởi vì trong sổ tay có ghi chép không thêm bớt những lời nói xấu quan lại hay sai lầm đáng ngượng của vua, nếu rò rỉ ra ngoài có thể gây ra những cuộc trả thù chính trị đẫm máu. Việc này giúp bảo vệ bí mật tuyệt đối để các sử thần có thể hiên ngang ghi chép lịch sử mà không cần nhìn trước ngó sau.
Loại giấy quý giá được giặt dùng lại: Vào thời Joseon, giấy rất quý và đắt đỏ nên thay vì đốt bỏ, người ta mang giặt trong nước để rửa sạch mực. Giấy sạch này được gửi lại cơ quan sản xuất giấy để tái chế thành giấy mới. Công việc rửa sạch chữ bằng nước để xóa vết tích này được gọi là 'Secho' (Tẩy thảo).

3. Di tích lịch sử Secho, Seogeumjeong và Chail-am ở Seoul:

Tiệm giặt giũ ngoài trời bên dòng suối: Việc Secho được tiến hành tại dòng suối Seogeumjeong (Tẩy Kiếm Đình) ở Sinyeong-dong, Jongno-gu, Seoul ngày nay, nơi nổi tiếng có dòng nước trong lành và mát mẻ.
Tảng đá lớn dùng để phơi giấy, Chail-am: Ở suối Seogeumjeong có một tảng đá lớn phẳng và rộng gọi là 'Chail-am' (Thà Nhật Nham). Các sử thần dựng một tấm bạt lớn (Chail) trên đá để tạo bóng râm, rồi phơi khô những tờ giấy ướt vừa giặt xong.
Bữa tiệc bánh gạo và thịt trong nước mắt, Sechoyeon (洗草宴): Khi tất cả giấy đã phơi khô và ghi chép hoàn toàn biến mất, nhà vua ban tặng rất nhiều rượu, thịt và bánh gạo cho các sử thần cùng nhân viên - những người đã vất vả ngày đêm viết sử và giữ bí mật. Họ quây quần bên dòng suối Seogeumjeong thưởng thức món ăn ngon và mở tiệc an ủi lẫn nhau, gọi là Sechoyeon. Seogeumjeong ngày nay vẫn tồn tại như một điểm nghỉ chân yên bình bên dòng suối giữa lòng Seoul bận rộn, thể hiện chí khí kiên cường của các sử thần năm xưa đã rửa sạch lịch sử trong dòng nước lạnh để giữ trọn bí mật.

Tên của các vua Joseon: Bí mật đằng sau quy tắc phạm huý và tên một chữGiới thiệu về tên của các vua Joseon dùng chữ hán hiếm một chữ để tránh phạm huý (避諱), những trường hợp ngoại lệ có tên hai chữ, cùng giai thoại gắn liền với tên của vua Yeongjo.

Tên của các vị vua thời Joseon có những đặc điểm rất độc đáo, khác biệt hoàn toàn so với những tên gọi thông thường mà chúng ta hay gặp.

1. Gọi tên là bất kính? Quy tắc Phạm huý (避諱)

Trong một quốc gia Nho giáo như Joseon, việc gọi thẳng tên thật hoặc viết ra tên của vua hay tổ tiên bị coi là bất hiếu và bất kính, hoàn toàn bị cấm đoán. Điều này gọi là 'Phạm huý' (避諱).
Nếu chữ Hán dùng trong tên vua là những chữ phổ biến dùng hàng ngày (ví dụ: chữ Quốc - nước, chữ Thiên - trời...), toàn thể nhân dân sẽ không thể dùng chữ đó khi viết văn bản hay đặt tên, gây ra sự hỗn loạn vô cùng lớn. Do đó, khi vua ra đời hoặc được chọn làm người nối ngôi, hoàng gia sẽ chọn những chữ Hán cực kỳ hiếm gặp và xa lạ mà thần dân hầu như không bao giờ dùng trong đời sống thực tế để đặt tên.

2. Giảm thiểu tối đa số chữ phải kiêng, Tên một chữ

Để giảm bớt sự bất tiện trong đời sống hàng ngày của người dân do quy định phạm huý, hầu hết tên của các vua Joseon đều được đặt là tên một chữ (đơn tự). Đây là sự chu đáo nhằm giảm số chữ cần phải kiêng từ hai chữ xuống còn một chữ.
Tên thật của Vua Sejong Đại đế là 'Yi Do' (李祹), tên thật của Vua Jeongjo Đại đế là 'Yi San' (李祘), đều là tên một chữ. Những chữ như '祹' (Thao - phúc) hay '祘' (Toán - tính toán) dùng trong tên là những chữ Hán cực hiếm mà người dân thường cả đời cũng không dùng đến một lần.

3. Những vị vua ngoại lệ có 'tên hai chữ'

Trong số 27 vị vua của triều đại Joseon, có những vị vua ngoại lệ sở hữu tên hai chữ (tính cả họ là ba chữ). Họ thường là những người được đặt tên trước khi lên ngôi hoặc có những hoàn cảnh lịch sử đặc biệt.
Taejo Yi Seong-gye (成桂) / Jeongjong Yi Bang-gwa (芳果) / Taejong Yi Bang-won (芳遠): Các vị vua đầu thời Joseon sinh ra vào thời Goryeo trước khi khai quốc, nên mang tên hai chữ theo lót chữ dòng họ thông thường. Sau khi lên ngôi, Taejo và Jeongjong đã đổi sang tên một chữ lần lượt là 'Dan' (旦) và 'Gyeong' (曔) để tránh phạm huý.
Danjong Yi Hong-wei (弘暐): Vị vua đích trưởng tử chính thống duy nhất trong lịch sử Joseon dùng tên lúc nhỏ (tên cúng cơm) 'Hong-wei' gồm hai chữ làm tên thật suốt đời.
Gojong Yi Jae-hwang (載晃): Sinh ra từ dòng xa của hoàng gia và không có sự chuẩn bị để làm vua, ông mang tên hai chữ 'Jae-hwang'. Tuy nhiên khi lên ngôi năm 12 tuổi, ông đã đổi sang tên một chữ là 'Yi Hee' (李熙) để tránh phạm huý.

4. Giai thoại hậu trường: Tên 'Yi Geum' (李昑) của Vua Yeongjo bị giấu kín suốt hơn 40 năm

Tên thật của vị vua thứ 21 nhà Joseon - Vua Yeongjo - là 'Yi Geum' (李昑). Yeongjo là vị vua trị vì lâu nhất trong lịch sử Joseon (52 năm), tính cả thời gian làm Thái tử thì suốt hơn 40 năm dài, tên 'Geum' của ông là một bí mật tuyệt đối và là điều cấm kỵ trên toàn quốc.
Vì không được tự ý nhắc đến hay viết tên vua, người dân và quan lại suốt đời phải triệt để tránh chữ và âm đọc 'Geum'. Tuy nhiên, bản thân Vua Yeongjo lại tỏ ra khá xuề xòa về điều này. Một ngày nọ, quan Đô thừa chỉ (tương đương Chủ nhiệm Văn phòng Tổng thống ngày nay) đang đọc bản sớ trước mặt Yeongjo thì gặp chữ 'Geum' (昑) giống tên vua, lo sợ nên dừng lại ngập ngừng. Yeongjo liền nhẹ nhàng trấn an: "Không sao đâu, đừng dừng lại mà cứ đọc tiếp đi".

Miếu hiệu của các vua: Quy luật quyền lực lạnh lùng ẩn sau 'Tổ' và 'Tông'Giới thiệu nguyên tắc nghiêm ngặt ban đầu phân biệt giữa Tổ và Tông, giai thoại lạm dụng miếu hiệu bắt đầu từ Sejo, cùng bí mật đằng sau miếu hiệu thực sự của Yeongjo và Jeongjo.

Các vị vua thời Joseon khi còn sống chỉ được gọi là 'Bệ hạ' (Jeonha) hoặc 'Chủ thượng' (Jusang), chứ không được gọi bằng những tên như Sejong hay Jeongjo mà chúng ta thường biết. Tên gọi mà chúng ta dùng cho các vua là Miếu hiệu (廟號) - danh hiệu chính thức được truy phong khi thờ bài vị tại Tông Miếu sau khi vua qua đời. Miếu hiệu do vị vua kế nhiệm và các đại thần trong triều đình đánh giá cuộc đời của cố vương để quyết định.

1. Nguyên tắc ban đầu: 'Tổ' (祖) và 'Tông' (宗) là hai cấp độ không thể so sánh

Theo nghi lễ truyền thống Nho giáo ban đầu, 'Tổ' (祖) và 'Tông' (宗) là các danh xưng ở cấp độ khác nhau, và việc dùng chữ 'Tổ' bị hạn chế rất nghiêm ngặt.
Tổ (祖): Nguyên tắc sắt đá là chỉ dành riêng cho người sáng lập ra một quốc gia (Quân chủ khai quốc). Thực tế trong 500 năm lịch sử triều đại Goryeo (mô hình của Joseon), ngoại trừ 'Tái Tổ Wang Geon' khai quốc, tất cả các vị vua kế nhiệm đều được đặt miếu hiệu là 'Tông' không có ngoại lệ.
Tông (宗): Ngoại trừ vị vua đầu tiên khai quật đất nước, tất cả các vị vua bình hòa kế nhiệm trị quốc sau đó đều theo quy tắc bình thường là nhận chữ 'Tông'.

2. Khởi đầu của sự lạm dụng danh xưng 'Tổ' (祖): Sự kiên quyết của Sejo và Yejong

Sự kiện quyết định làm sụp đổ nguyên tắc nghiêm ngặt này và bắt đầu sự lạm dụng chữ 'Tổ' trong miếu hiệu là khi vị vua thứ 7 - Sejo - qua đời.
Sejo đã đảo chính lật đổ cháu ruột Danjong (biến cố Quý Dậu) để cướp quyền lực. Ông thường nói: "Nếu không có ta thì đất nước đã rơi vào tay Kim Jong-seo và Hwang Bo-in, trở thành đất nước của quan lại", tự tô vẽ việc nắm quyền của mình có công lao ngang tầm 'khai quốc' cứu vãn đất nước.
Sau khi Sejo mất, nhận thấy ý nguyện mạnh mẽ của cha muốn nhận chữ 'Tổ', người con trai là Vua Yejong đã bỏ qua sự phản đối quyết liệt của các đại thần để đẩy lui miếu hiệu 'Sejo' (Thế Tổ). Đây là việc phá vỡ nguyên tắc chỉ có thể thực hiện được nhờ thế lực công thần phò tá Sejo từ thời Thụy Dương Đại quân cực kỳ lớn mạnh lúc bấy giờ.

3. Các trường hợp lạm dụng chữ 'Tổ' (Lịch sử khủng hoảng và lạm dụng):

Khi con đập đã vỡ từ thời Sejo, tâm lý "người xưa dùng Sejo được thì tại sao tổ tiên ta lại không dùng được" lan rộng trong hoàng gia, người ta bắt đầu viện đủ lý do để dùng chữ 'Tổ'. Chủ yếu là lấy cớ đã cứu đất nước khỏi biến cố lớn (mặc dù trớ trêu thay đó lại là những thời kỳ mất kiểm soát quốc chính gây ra họa lớn cho đất nước) để nâng cấp miếu hiệu.
Seonjo (Tuyên Tổ): Dù bỏ dân chạy trốn nhưng có công vượt qua đại chiến Nhâm Thìn Vệ Quốc Chiến bảo vệ xã tắc.
Injo (Nhân Tổ): Trải qua hai cuộc xâm lược của nhà Thanh chịu nhục Samjeondo, nhưng lấy cớ đã lập cuộc đảo chính chỉnh đốn xã tắc và bảo tàng tông miếu qua nạn binh đao.
Sunjo (Thuần Tổ): Viện lý do đã dẹp tan cuộc nổi dậy Hong Gyeong-rae năm 1811, cứu đất nước khỏi nguy cơ sụp đổ lớn.

4. Giai thoại hậu trường: Yeongjo và Jeongjo mà chúng ta biết vốn dĩ là 'Tông'?

Yeongjo và Jeongjo, những vị minh quân vĩ đại trong lịch sử Joseon, vào thời Joseon thực chất được gọi lần lượt là 'Yeongjong' (Anh Tông) và 'Jeongjong' (Chính Tông).
Vậy từ khi nào đổi thành 'Tổ'? Rất lâu sau đó vào năm 1899, khi Hoàng đế Gojong tuyên bố thành lập Đế quốc Đại Hàn, để nâng cao uy quyền hoàng gia và xác lập tính chính thống của đế chế, ông đã truy phong các tổ tiên lên làm Hoàng đế và đổi miếu hiệu thành 'Yeongjo' (Anh Tổ) và 'Jeongjo' (Chính Tổ).

5. Vị vua không được nhận miếu hiệu, 'Quân' (君):

Những vị vua bị phế truất khỏi vương vị bị tước bỏ toàn bộ sự đãi ngộ quốc gia dành cho một vị vua, nên sau khi mất bài vị không được rước vào Tông Miếu. Do đó, họ không được cấp miếu hiệu chính thức của một vị vua, mà bị hạ xuống gọi bằng tước hiệu thời hoàng tử trước khi lên ngôi là 'Quân' (君). Mộ của họ cũng chịu sự tủi nhục khi chỉ là một ngôi 'Mộ' (墓) đơn sơ không khác gì mộ của sĩ đại phu, chứ không được gọi là 'Lăng' (陵) tráng lệ.
Yeonsangun (Yên Sơn Quân): Bị coi là bạo quân tồi tệ nhất lịch sử Joseon. Gây ra hai cuộc thanh trừng Nho sĩ (Muo Sahwa, Gapja Sahwa), tàn sát vô số hiền sĩ, biến cung điện thành nơi ăn chơi sa đọa và làm kiệt quệ ngân库 quốc gia, cuối cùng bị các đại thần phế truất trong cuộc đảo chính Trung Tông phản chính và bị hạ xuống thành 'Yeonsangun'.
Gwanghaegun (Quang Hải Quân): Dù có nhiều công trạng xuất sắc như phục hồi sau chiến tranh, ngoại giao thực tế, thực thi luật Daedong, nhưng trong quá trình bảo vệ vương quyền, ông đã phạm hành vi trái đạo đức (phế mẫu sát đệ) khi giết em cùng cha khác mẹ Yeongchang Daegun và giam lỏng thái hậu Inmok, đồng thời xây dựng cung điện tốn kém làm mất lòng dân, cuối cùng bị phế truất trong cuộc đảo chính Nhân Tổ phản chính và giữ nguyên tên gọi 'Gwanghaegun'.

Ngoại lệ duy nhất khôi phục danh dự lịch sử, Danjong: Danjong, người bị chú ruột Sejo cướp ngôi và bị đày đến Yeongwol, ban đầu cũng bị hạ xuống thành 'Nosan-gun' và có kết cục cay đắng. Tuy nhiên đến thời Vua Sukjong cuối thời Joseon, nhờ phong trào cấp quốc gia nhằm xoa dịu cái chết oan khuất và khôi phục tính chính thống cho ông, ông đã được chính thức phục vị và lấy lại miếu hiệu chính thức là 'Danjong' (Đoan Tông), ngôi mộ cũng được nâng cấp thành vương lăng 'Jangneung' (Trang Lăng), để lại một lịch sử phục hồi danh dự kỳ diệu. (Trái ngược hoàn toàn với Yeonsangun và Gwanghaegun đến cuối cùng vẫn không nhận được miếu hiệu.)